Akne sanılıyor ama değil: Cildi mahvedebilen gizli rahatsızlığın belirtileri

Dermatillomani, halk arasında deri yolma ya da cilt didikleme bozukluğu olarak biliniyor. Kişi sivilce, kabuk, leke, yara izi, ben, batık ya da ciltteki çok küçük bir pürüzü “düzeltmek” için tekrar tekrar dokunabiliyor.

Dışarıdan bakıldığında bu durum akne, egzama ya da basit bir cilt sorunu gibi görünebilir. Ancak temel mesele çoğu zaman cildin kendisinden çok, kişiyi durdurması zor bir davranış döngüsüdür.

Bu nedenle yalnızca yeni krem, maske ya da kapatıcı aramak sorunu çözmeyebilir. Ciltteki yaralar tedavi edilse bile, yolma davranışı devam ederse aynı döngü yeniden başlayabilir.

Birçok kişide süreç küçük bir pürüzle başlar. Aynada fark edilen minicik bir kabarıklık, sivilce, siyah nokta ya da kabuk, kişide onu düzeltme isteği yaratır. Başta birkaç saniyelik görünen bu davranış zamanla uzayabilir.

Kişi cildini parmaklarıyla, tırnaklarıyla ya da çeşitli cımbız ve benzeri araçlarla kurcalayabilir. Bazıları bunu tamamen farkında olarak yapar; bazıları ise televizyon izlerken, bilgisayar başındayken ya da aynanın karşısında dalgınken yaptığını sonradan fark eder.

Dermatillomanide sık görülen nokta, davranış bittikten sonra gelen pişmanlıktır. Kişi “bir daha yapmayacağım” dese de stres, sıkılma, kaygı, utanç ya da yalnız kalma anlarında döngü yeniden başlayabilir.

Cilt yolma bozukluğunda en belirgin işaret, kişinin cildini didiklemeyi durduramamasıdır. Bu davranış kesiklere, kanamaya, morarmaya, kabuklanmaya ya da yara izlerine yol açabilir.

Kişi özellikle sivilce, ben, çil, kabuk, yara izi ya da pürüzlü gördüğü alanları düzeltmeye çalışabilir. Ancak bu düzeltme çabası çoğu zaman cildi daha fazla tahriş eder ve iyileşme süresini uzatır.

Bir diğer önemli belirti de günlük yaşamın etkilenmesidir. Kişi dışarı çıkmak istemeyebilir, sosyal buluşmaları iptal edebilir, makyajsız görünmekten kaçınabilir ya da cildini kapatmak için saatler harcayabilir.

Dermatillomani yaşayan kişilere en sık söylenen sözlerden biri “Sadece yapma”dır. Ancak uzmanlara göre bu durum çoğu zaman irade eksikliğiyle açıklanamaz. Kişi davranışın zarar verdiğini bilse bile dürtüyü kontrol etmekte zorlanabilir.

Bazı kişiler için cildi didiklemek kısa süreli rahatlama ya da kontrol hissi yaratır. Ancak ardından kanama, yara, kabuklanma ve utanç duygusu gelir. Bu da kişiyi yeniden aynaya ve kapatma çabasına yöneltebilir.

Bu nedenle yaklaşım suçlayıcı değil, destekleyici olmalıdır. Sorunu yaşayan kişiye “neden kendine bunu yapıyorsun?” demek yerine, bunun tedavi edilebilir bir durum olduğunu hatırlatmak daha doğru olur.

Cilt yolma bozukluğu özellikle görünür bölgelerde olduğunda kişinin hayatını büyük ölçüde etkileyebilir. Yüzdeki izleri kapatmak için uzun süren makyaj rutinleri gelişebilir. Bazı kişiler evden çıkmadan önce saatlerce kapatma işlemi yapar.

Ancak kalın makyaj her zaman çözüm değildir. Özellikle kabuklu, dokulu ya da tahriş olmuş ciltte yoğun ürün kullanmak pürüzleri daha belirgin gösterebilir. Ayrıca gün içinde makyajın bozulacağı korkusu kişide ayrı bir stres yaratabilir.

Uzmanlar, açık yara ve tahrişli ciltte enfeksiyon riskine dikkat çekiyor. Cildi kapatmak gerekiyorsa nazik, hijyenik ve tahrişi artırmayan ürünler tercih edilmeli; açık yara, akıntı, artan kızarıklık ya da ağrı varsa dermatoloğa başvurulmalıdır.

Dermatillomanide tetikleyiciler kişiden kişiye değişir. Bazı kişiler için stres ve kaygı öne çıkarken, bazıları sıkıldığında ya da yalnız kaldığında cildini kurcalamaya başlar.

Büyüteçli aynalar, parlak ışıklar ve uzun süre cildi incelemek de davranışı artırabilir. Çünkü kişi normalde fark edilmeyecek küçük pürüzleri büyütülmüş halde görür ve onları düzeltme isteği duyabilir.

Bu nedenle bazı basit çevresel önlemler işe yarayabilir. Büyüteçli aynaları azaltmak, banyoda uzun süre kalmamak, cildi kontrol etmeye ayrılan süreyi sınırlamak ve elleri meşgul edecek zararsız alternatifler kullanmak destekleyici olabilir.

Deri yolma bozukluğu her zaman kaygı ya da depresyonla birlikte olmak zorunda değildir. Ancak stres, sıkılma, utanç, suçluluk ve gerginlik gibi duygular davranışı tetikleyebilir.

Bazı kişiler bunu bilinçli olarak rahatlamak için yapar. Bazıları ise ellerinin cildine gittiğini sonradan fark eder. Bu yüzden dermatillomani hem otomatik hem de odaklanmış bir davranış olarak ortaya çıkabilir.

Eğer kişi cildini yolmadığında huzursuzluk hissediyor, yaptıktan sonra kısa süreli rahatlayıp ardından pişmanlık duyuyorsa bu döngü profesyonel destek gerektirebilir.

Tekrarlayan cilt yolma davranışı, iyileşmesi geciken yaralara, enfeksiyona, renk değişikliklerine ve kalıcı izlere yol açabilir. Özellikle aynı bölge tekrar tekrar kurcalandığında cildin toparlanması zorlaşır.

Açık yaraya elle müdahale etmek enfeksiyon riskini artırır. Artan kızarıklık, sıcaklık, şişlik, ağrı, akıntı ya da ateş gibi belirtiler varsa tıbbi değerlendirme gerekir.

Bu nedenle dermatillomani yalnızca kozmetik bir sorun değildir. Hem cilt sağlığı hem de ruh sağlığı açısından ele alınması gereken bir durumdur. Dermatolog cilt hasarını tedavi ederken, psikiyatrist ya da psikolog davranış döngüsünü yönetmeye yardımcı olabilir.

Dermatillomani tedavi edilebilir bir durumdur. En sık önerilen yaklaşımlardan biri bilişsel davranışçı terapi içinde uygulanan alışkanlığı tersine çevirme eğitimidir.

Bu yöntemde kişi önce cildini ne zaman, nerede ve hangi duyguyla yolduğunu fark etmeyi öğrenir. Ardından bu davranışın yerine daha az zararlı bir alternatif koymak hedeflenir. Örneğin elleri meşgul etmek, tetikleyici ortamları değiştirmek ya da dürtü geldiğinde kısa süre erteleme çalışmaları yapmak kullanılabilir.

Bazı durumlarda ilaç tedavisi de gündeme gelebilir. Ancak ilaç kararı kişinin eşlik eden kaygı, depresyon, obsesif belirtiler ya da başka sağlık durumlarına göre uzman tarafından verilmelidir.

Evde uygulanabilecek bazı önlemler davranışı azaltmaya yardımcı olabilir. Tırnakları kısa tutmak, cildi temiz tutmak, açık yaraları korumak ve cilt bariyerini destekleyen basit nemlendiriciler kullanmak önemlidir.

Hidro-kolloid sivilce bantları bazı kişilerde hem iyileşmeyi desteklemek hem de cilde doğrudan dokunmayı azaltmak için işe yarayabilir. Ancak enfekte görünen, derin ya da iyileşmeyen yaralarda yalnızca bantla ilerlemek doğru değildir.

Ellerin boşta kaldığı zamanlarda stres topu, kalem, örgü, küçük bir nesneyle oyalanma gibi zararsız alternatifler kullanılabilir. Amaç kişinin kendini cezalandırması değil, davranış döngüsünü daha güvenli bir şekilde kesebilmesidir.

Cildi yolma davranışı durdurulamıyorsa, yaralar birkaç gün içinde iyileşmiyorsa, kanama ve iz kalma artıyorsa ya da kişi bu nedenle sosyal hayatını kısıtlıyorsa doktora başvurmak gerekir.

İlk başvuru için dermatoloji uygun olabilir. Dermatolog akne, egzama, enfeksiyon, alerji ya da başka bir cilt hastalığı olup olmadığını değerlendirir. Eğer davranış döngüsü belirginse psikiyatri ya da klinik psikolog desteği de gerekebilir.

Bu durumun adını koymak çoğu kişi için rahatlatıcı olabilir. Çünkü yıllarca “ben neden duramıyorum?” diye düşünen kişiler, bunun bilinen ve tedavi edilebilen bir rahatsızlık olduğunu öğrendiğinde yardım aramak daha kolay hale gelir.

Dermatillomani yaşayan birçok kişi bunu saklamaya çalışır. Makyaj, uzun kollu kıyafetler, sosyal buluşmaları iptal etme ya da aynadan kaçınma gibi davranışlar zamanla hayatın merkezine yerleşebilir.

Oysa bu durum kişinin karakteriyle, temizliğiyle ya da iradesizliğiyle açıklanamaz. Deri yolma bozukluğu, ruh sağlığı ve cilt sağlığının kesiştiği gerçek bir sorundur.

En önemli adım, döngüyü tek başına çözmek zorunda olmadığını bilmektir. Dermatolog, psikiyatrist ve psikolog desteğiyle hem cilt hasarı hem de tekrarlayan davranış üzerinde çalışılabilir. Kısacası bu sorun görünür olduğu için utanç yaratabilir; ama yardım almak ve iyileşmek mümkündür.